“Πρέπει να θεωρείτε τον ηρωισμό και το θάρρος δευτερεύουσες αξίες, αφού όμως πρώτα δώσετε αποδείξεις ηρωισμού και θάρρους.” – Albert Camus
Το απόφθεγμα του Albert Camus «Πρέπει να θεωρείτε τον ηρωισμό και το θάρρος δευτερεύουσες αξίες, αφού όμως πρώτα δώσετε αποδείξεις ηρωισμού και θάρρους» δεν είναι απλώς μια φιλοσοφική παρατήρηση. Είναι ένα αιχμηρό σχόλιο για όσους απαξιώνουν την αρετή που δεν κατάφεραν ποτέ να υπηρετήσουν. Ο Γάλλος φιλόσοφος δεν περιγράφει μια πνευματική υπέρβαση αλλά αποκαλύπτει μια υποκρισία.
Όταν η κριτική είναι άμυνα
Πόσες φορές έχουμε ακούσει ανθρώπους να απορρίπτουν αξίες όπως το θάρρος, ο αγώνας ή η αυταπάρνηση, υποστηρίζοντας πως είναι “ξεπερασμένες”, “ρομαντικές” ή ακόμα και “πολεμοχαρείς”; Ο Camus φαίνεται να απαντά σ’ αυτούς ακριβώς: Δεν μπορείς να υποτιμάς το θάρρος, αν δεν έχεις αποδείξει ότι μπορείς να είσαι θαρραλέος. Αν δεν ύψωσες το ανάστημά σου όταν έπρεπε, δεν έχεις το ηθικό δικαίωμα να το κρίνεις ως “δευτερεύον”.
Η φράση λειτουργεί ως καθρέφτης. Η “περιφρόνηση” του θάρρους δεν είναι μία…στοχαστική υπέρβαση, αλλά μία κάλυψη της αδυναμίας.
Η βολική απόρριψη της δύναμης
Για τον Camus, η αυθεντική ηθική προϋποθέτει πράξη. Δεν μπορείς να φιλοσοφείς γύρω από την αξία του θάρρους ενώ κάθεσαι ασφαλής, μακριά από ρίσκα και κόστος. Η απόρριψη του ηρωισμού γίνεται συχνά από εκείνους που δεν έχουν ποτέ βγει από τη ζώνη άνεσής τους.
Στο βάθος αυτής της φράσης, κρύβεται μια μορφή σκεπτικισμού απέναντι στους “στοχαστές του καναπέ”. Ο Camus χλευάζει τη ρηχή απαξίωσή του ηρωισμού από όσους δεν τόλμησαν να εκτεθούν.
Ζούμε στην εποχή της απαξίωσης και της ειρωνείας
Στην εποχή μας, ο κυνισμός έχει γίνει συνώνυμο της εξυπνάδας και η ειρωνεία παρουσιάζεται συχνά σαν απόδειξη πνευματικής ανωτερότητας. Όσο λιγότερο πιστεύεις σε κάτι, τόσο πιο “ψαγμένος” φαίνεσαι. Οτιδήποτε έχει κόστος – όπως το θάρρος, η αυταπάρνηση ή η προσφορά – απορρίπτεται ως αφελές, ρομαντικό ή “γραφικό”.
Μέσα σ’ αυτό το τοπίο, η φράση του Camus γίνεται επίκαιρη όσο ποτέ. Γιατί σήμερα είναι πιο εύκολο από ποτέ να χλευάζεις. Πίσω από μια οθόνη, με ένα πληκτρολόγιο ως ασπίδα, μπορείς να αποδομήσεις τα πάντα χωρίς να δώσεις αποδείξεις για τίποτα. Μιλάμε με σιγουριά, κρίνουμε με ευκολία, αλλά κανείς δεν γνωρίζει τι έχουμε κάνει στην πράξη. Το μόνο που φαίνεται είναι η άποψη και όχι η εμπειρία πίσω από αυτήν.
Η φράση του Camus μοιάζει, λοιπόν, με μια ψυχρή υπενθύμιση: Αν θέλεις να υποτιμήσεις το θάρρος, να αποδείξεις πρώτα ότι το έχεις γνωρίσει. Αν δεν έχεις σταθεί ποτέ γενναίος, η περιφρόνησή σου δεν είναι φιλοσοφική θέση. Είναι δικαιολογία. Είναι άρνηση της αδυναμίας σου.
Γιατί η κριτική χωρίς βιώματα είναι άδεια. Και η ειρωνεία χωρίς κόστος είναι απλώς μια άσκηση…επιφανειακής εξυπνάδας.
