Αν η σκέψη διαφθείρει τη γλώσσα, μπορεί και η γλώσσα να διαφθείρει τη σκέψη – George Orwell
Με αυτή τη φράση από το αριστούργημα “1984“, ο George Orwell επισημαίνει τη βαθιά και αλληλεξαρτώμενη σχέση ανάμεσα στη σκέψη και τη γλώσσα. Ουσιαστικά, μας υπενθυμίζει ότι όταν οι άνθρωποι σκέφτονται ασαφώς, η γλώσσα τους γίνεται φτωχή, ή ακόμα και παραπλανητική. Η σημαντική παρατήρηση, όμως, είναι ότι ισχύει και το αντίθετο: όταν η γλώσσα διαστρεβλώνεται – είτε σκόπιμα είτε όχι – αρχίζει να διαμορφώνει και να περιορίζει τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε.
Η Νέα Ομιλία στο “1984”: ο απόλυτος έλεγχος της σκέψης
Στο μυθιστόρημα 1984, ο Orwell περιγράφει τη “Νέα Ομιλία” (Newspeak), μια τεχνητά περιορισμένη μορφή γλώσσας που επινόησε το απολυταρχικό καθεστώς για να ελέγχει τη σκέψη των πολιτών. Η Νέα Ομιλία δεν απαγορεύει λέξεις αλλά καταργεί ολόκληρες έννοιες, όπως “ελευθερία”, “δικαιοσύνη”, “αντίσταση”. Σκοπός της δεν είναι να επικοινωνεί ιδέες, αλλά να αποκλείει τη δυνατότητα διατύπωσης ανεπιθύμητων σκέψεων. Έτσι, η διαφθορά της γλώσσας γίνεται εργαλείο εξουσίας: όταν οι λέξεις για την ελευθερία δεν υπάρχουν, ούτε και η σκέψη για την ελευθερία μπορεί να υπάρξει.
Η γλώσσα ως πολιτικό και ηθικό εργαλείο
Το ρητό του Orwell είναι μία υπενθύμιση που έχει ιδιαίτερη σημασία στη σύγχρονη εποχή: η γλώσσα που χρησιμοποιούμε επηρεάζει βαθιά το πώς αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο. Όταν η γλώσσα απλοποιείται υπερβολικά, γεμίζει με ψευδο-έννοιες ή μετατρέπεται σε εργαλείο προπαγάνδας, η κριτική σκέψη συρρικνώνεται. Γι’ αυτό και η αντίσταση στην παραποίηση της γλώσσας δεν είναι απλώς θέμα αισθητικής. Είναι πράξη πνευματικής και πολιτικής ελευθερίας.
Σήμερα, η κατάσταση αυτή δεν είναι μια θεωρητική ανησυχία αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα δελτία ειδήσεων και οι δημόσιοι λόγοι είναι γεμάτοι με παραμορφωμένες έννοιες, με επιφανειακές λέξεις-κλειδιά και με σκόπιμες διαστρεβλώσεις που διαμορφώνουν συνειδήσεις χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε. Η αμέλεια απέναντι στη γλώσσα ισοδυναμεί με αμέλεια απέναντι στην ίδια μας τη σκέψη. Όποιος αποδέχεται άκριτα αυτό το λεξιλόγιο της σύγχυσης, γίνεται συνένοχος στην αλλοίωση της αλήθειας. Δεν υπάρχει πλέον περιθώριο για παθητικότητα· η υπευθυνότητα στη χρήση του λόγου είναι υποχρέωση, όχι επιλογή.
Παραδείγματα
Ας δούμε, όμως, μερικά απτά παραδείγματα. Στον πολιτικό λόγο (σε όλα τα κόμματα) ακούμε τη φράση… «κομματική πειθαρχία». Στην πράξη, όμως, αυτό σημαίνει ότι τα μέλη του κόμματος υποχρεώνονται να ψηφίσουν αυτό που τους υπαγορεύεται, ακόμα κι αν διαφωνούν. Η φράση ακούγεται σχεδόν ουδέτερη, σαν μια φυσική τάξη πραγμάτων. Αν όμως ειπωθεί «κομματική επιβολή», αποκαλύπτεται η πραγματική της διάσταση, αυτή της καταναγκαστικής συμμόρφωσης.
Αντίστοιχα, ο όρος «προοδευτικοί» χρησιμοποιείται συχνά σαν αυτονόητη θετική ταυτότητα, λες και όποιος αυτοπροσδιορίζεται έτσι κατέχει και την αλήθεια. Όμως η ιστορία είναι γεμάτη από «προοδευτικές» ιδέες που αποδείχθηκαν ολέθριες. Η γλώσσα λοιπόν δεν είναι ποτέ αθώα· η επιλογή των λέξεων προετοιμάζει το έδαφος για το πώς θα γίνουν αντιληπτές και αποδεκτές οι ίδιες οι πράξεις.
Ας μην ξεγελιόμαστε: τέτοιες λέξεις και φράσεις δεν είναι απλές λεπτομέρειες· είναι όπλα. Όταν ο πολίτης συνηθίζει να ακούει «πειθαρχία» αντί για «επιβολή» ή «πρόοδο» αντί για «δογματισμό», παύει να βλέπει την ουσία πίσω από τις λέξεις. Υποτάσσεται σε μια ορολογία που του αφαιρεί την ικανότητα να αμφισβητήσει. Σήμερα, περισσότερο από ποτέ, η επαγρύπνηση απέναντι σε τέτοιες γλωσσικές μεταμφιέσεις είναι ζήτημα δημοκρατικής υγείας. Γιατί όποιος αφήνει τη γλώσσα να φθαρεί, αφήνει μαζί της να φθαρεί και η ελευθερία.
Αν δεν έχεις διαβάσει το «1984», κάνε κλικ εδώ για να το αγοράσεις.
Κάνε κλικ εδώ για να δεις περισσότερα αποφθέγματα του George Orwell.
