Προκαλεί κανείς το ίδιο μίσος με τις καλές πράξεις όσο και με τις κακές – Niccolò Machiavelli
Η φράση του Niccolò Machiavelli αποτυπώνει μια ρεαλιστική – και για πολλούς άβολη – αλήθεια για την ανθρώπινη φύση: ότι οι αντιδράσεις των ανθρώπων δεν καθορίζονται πάντα από την ηθική αξία μιας πράξης, αλλά από το πώς αυτή επηρεάζει τα προσωπικά τους συναισθήματα και συμφέροντα.
Όταν το καλό μπορεί να γεννήσει αρνητικά συναισθήματα…
Με την πρώτη ματιά, φαίνεται παράδοξο να προκαλεί κάποιος μίσος τόσο με καλές όσο και με κακές πράξεις. Οι κακές πράξεις είναι εύκολο να εξηγηθούν· προκαλούν μίσος επειδή βλάπτουν, αδικούν ή προσβάλλουν. Το δύσκολο κομμάτι είναι να κατανοήσει κανείς γιατί και οι καλές πράξεις μπορούν να γεννήσουν την ίδια αρνητική αντίδραση. Ο Μακιαβέλι παρατηρεί ότι όταν κάποιος πράττει με καλοσύνη ή αρετή, συχνά αναδεικνύει – άθελά του – τις αδυναμίες, την αδιαφορία ή την ανεπάρκεια των άλλων. Αυτό μπορεί να γεννήσει ζήλια, ενοχή ή ακόμα και αίσθημα απειλής.
Ένας άνθρωπος που βοηθά, προσφέρει ή ξεχωρίζει ηθικά δεν γίνεται απαραίτητα αγαπητός· μπορεί να θεωρηθεί ενοχλητικός, γιατί λειτουργεί σαν καθρέφτης για τους γύρω του. Αντί να εμπνεύσει, μπορεί να προκαλέσει δυσφορία, επειδή υπενθυμίζει τι δεν κάνουν οι άλλοι ή τι δεν μπορούν να κάνουν. Σε τέτοιες περιπτώσεις, το μίσος δεν πηγάζει από την πράξη αυτή καθαυτή, αλλά από την εσωτερική σύγκρουση που δημιουργεί στους παρατηρητές.
Όταν η ανθρώπινη φύση υπερισχύει της ηθικής
Ο Μακιαβέλι, ως στοχαστής της πολιτικής και της εξουσίας, δεν ενδιαφερόταν να περιγράψει τον κόσμο όπως θα έπρεπε να είναι, αλλά όπως πραγματικά είναι. Μέσα από αυτή τη φράση υπογραμμίζει ότι η ανθρώπινη συμπεριφορά καθορίζεται συχνά από εγωισμό, ανταγωνισμό και συναισθηματικές αντιδράσεις, και όχι από αντικειμενική κρίση του καλού και του κακού. Έτσι, όποιος ενεργεί – είτε για καλό είτε για κακό – δεν μπορεί να ελέγξει πλήρως το πώς θα τον κρίνουν οι άλλοι.
Το ουσιαστικό νόημα της φράσης, λοιπόν, δεν είναι να αποθαρρύνει τις καλές πράξεις, αλλά να προσφέρει μια πιο νηφάλια κατανόηση της ανθρώπινης φύσης. Υπενθυμίζει ότι η αναγνώριση και η αποδοχή δεν είναι εγγυημένες, ακόμη και όταν κάποιος πράττει σωστά. Με άλλα λόγια, η αξία μιας πράξης δεν εξαρτάται πάντα από την αντίδραση που θα προκαλέσει, και όποιος το κατανοεί αυτό είναι ίσως πιο προετοιμασμένος να αντιμετωπίσει την πραγματικότητα χωρίς αυταπάτες.
